Kompendium wiedzy dla pacjenta: Jak leczyć nieoperacyjnie ból stawu kolanowego
Autor opracowania: dr Michał Bartoszewicz
Ból stawu kolanowego to powszechna dolegliwość, która może znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie i obniżać jakość życia. Zrozumienie dostępnych opcji terapeutycznych jest kluczowe w procesie powrotu do sprawności. Poniższe kompendium ma charakter wyłącznie informacyjny i zostało przygotowane, aby przybliżyć pacjentom udokumentowane naukowo metody nieoperacyjnego leczenia choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego.
Przedstawione informacje opierają się na aktualnych wytycznych klinicznych opracowanych przez Amerykańskie Towarzystwo Chirurgii Ortopedycznej (AAOS – American Academy of Orthopaedic Surgeons) – „Management of Osteoarthritis of the Knee (Nonarthroplasty), Third Edition”. Dokument ten stanowi podsumowanie rzetelnych dowodów naukowych i badań nad metodami niefarmakologicznymi oraz farmakologicznymi.
1. Styl życia, edukacja i fizjoterapia
Fundamentem leczenia nieoperacyjnego jest odpowiednia edukacja, modyfikacja nawyków oraz praca z własnym ciałem.
- Redukcja masy ciała: U pacjentów z nadwagą lub otyłością AAOS umiarkowanie rekomenduje stałą utratę wagi. Pomaga to odciążyć stawy, co bezpośrednio przekłada się na zmniejszenie bólu i poprawę funkcji kolana.
- Aktywność fizyczna i ćwiczenia: Zgodnie z silną rekomendacją ekspertów, aktywność fizyczna (w tym ćwiczenia pod nadzorem, samodzielne lub w wodzie) skutecznie poprawia ruchomość i łagodzi dolegliwości. Wytyczne umiarkowanie zalecają także włączanie treningu nerwowo-mięśniowego, wpływającego na zwinność i równowagę.
- Edukacja pacjenta: Programy edukacyjne oraz nauka samodzielnego radzenia sobie z chorobą posiadają silną rekomendację jako czynniki pomagające zmniejszyć odczuwanie bólu.
- Zaopatrzenie ortopedyczne: Wykorzystywanie laski podczas chodzenia oraz noszenie odpowiednich ortez kolanowych (stabilizatorów) może poprawić funkcjonowanie pacjenta i jakość jego życia. Towarzystwo wydało natomiast silną rekomendację przeciwko stosowaniu wkładek z klinem bocznym.
2. Farmakoterapia
Leczenie środkami farmakologicznymi powinno być wprowadzane z rozwagą, a dobór preparatów wymaga uwzględnienia ogólnego stanu zdrowia pacjenta.
- Doustne leki z grupy NLPZ i Paracetamol: Leki z grupy Niesteroidowych Leków Przeciwzapalnych (NLPZ) oraz paracetamol posiadają silną rekomendację AAOS. Skutecznie poprawiają one funkcję stawu i łagodzą ból, należy jednak pamiętać o potencjalnym ryzyku powikłań ze strony układu pokarmowego.
- Leki działające miejscowo: Silnie rekomendowane jest również stosowanie miejscowych NLPZ (w postaci żeli czy maści), o ile nie występują przeciwwskazania.
- Środki opioidowe: Eksperci AAOS wydali silną rekomendację przeciwko stosowaniu doustnych leków narkotycznych (w tym tramadolu). Substancje te niosą za sobą znaczne ryzyko działań niepożądanych, nie przynosząc przy tym widocznych korzyści w zakresie łagodzenia bólu kolana.
- Suplementy diety: Dowody na skuteczność popularnych suplementów, takich jak glukozamina, chondroityna, kurkuma, ekstrakt z imbiru czy witamina D, są niejednoznaczne. Otrzymały one w związku z tym ograniczoną rekomendację ze strony AAOS.
3. Terapie iniekcyjne (zastrzyki dostawowe)
Terapie polegające na podaniu substancji czynnej bezpośrednio do stawu budzą duże zainteresowanie, jednak skuteczność różnych preparatów jest zróżnicowana.
- Kortykosteroidy (potocznie „blokady”): Iniekcje z kortykosteroidów posiadają umiarkowaną rekomendację i mogą przynieść pacjentom krótkotrwałą ulgę w bólu (zazwyczaj do około 3 miesięcy).
- Kwas hialuronowy: Pomimo częstego stosowania w praktyce, AAOS umiarkowanie odradza jego rutynowe wykorzystywanie u wszystkich pacjentów. Wynika to z faktu, że obecne dowody naukowe nie wskazują spójnie na podgrupę chorych, która odniosłaby wyraźne korzyści z tej terapii.
- Osocze bogatopłytkowe (PRP): Zastrzyki z PRP otrzymały ograniczoną rekomendację. Badania sugerują, że mogą one zmniejszać ból, jednak odpowiedź na leczenie jest niekonsekwentna, szczególnie wśród pacjentów z zaawansowanym stopniem zwyrodnienia.
4. Pozostałe metody terapeutyczne
- Terapie odnerwiające (np. kriolezja): Metody mające na celu osłabienie przewodnictwa nerwowego mogą zredukować ból i polepszyć funkcjonowanie stawu. AAOS nadaje im ograniczoną rekomendację. Tego typu leczenie ambulatoryjne jest realizowane m.in. w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia.
- Fizykoterapia i metody uzupełniające: Masaże, terapia manualna, akupunktura, leczenie laserem zatwierdzonym przez FDA, a także przezskórna stymulacja nerwów (TENS) czy terapia falami uderzeniowymi posiadają ograniczoną rekomendację. Oznacza to, że u niektórych pacjentów mogą przynieść korzyść, jednak o ich zastosowaniu należy decydować indywidualnie w oparciu o stan kliniczny.
Prawidłowy dobór drogi leczenia zawsze rozpoczyna się od precyzyjnej diagnostyki (w której wykorzystuje się m.in. badanie ultrasonograficzne układu ruchu ). Należy pamiętać, że powyższe wytyczne stanowią zbiór zaleceń opartych na dostępnej wiedzy, a wybór terapii wymaga procesu wspólnego podejmowania decyzji (shared decision-making) pomiędzy pacjentem a wykwalifikowanym pracownikiem ochrony zdrowia. Tresć ta ma charakter informacyjny i w celu postawienia właściwej diagnozy należy skonsultować się z lekarzem specjalistą.
O autorze: dr Michał Bartoszewicz – lekarz specjalista ortopedii i traumatologii narządu ruchu (tytuł uzyskany w 2017 roku). Posiada certyfikat w zakresie ultrasonografii Polskiego Towarzystwa Ultrasonograficznego (2016) oraz europejskie uprawnienia ultrasonograficzne EULAR (2022). W latach 2019–2020 pełnił funkcję badacza w badaniu klinicznym nad zastosowaniem komórek macierzystych w ortopedii. Doświadczenie zawodowe obejmuje również stosowanie czynników wzrostu w leczeniu schorzeń narządu ruchu (kurs doskonalący w 2012 r.). Obecna praktyka zawodowa koncentruje się na ambulatoryjnych metodach leczenia choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego.